ҚазҰУ Хабаршысы. Физика сериясы (Rec.Contr.Phys.) журналы 1992 жылы негізі қаланған. Журналдың құрылтайшысы әрі баспагері – әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті. ҚазҰУ Хабаршысы. Физика сериясы – физика ғылымдары және жоғары оқу орындарында физиканы оқыту әдістемесі саласындағы маңызды ғылыми зерттеулерді жариялауға арналған, ашық қолжетімді, рецензияланатын ғылыми журнал. Журнал физика ғылымдарының дамуына ықпал ететін инновациялық теориялық, есептеу және эксперименттік жұмыстарды ұсынуға мүмкіндік беретін зерттеушілерге, ғалымдар мен мамандарға арналған халықаралық ғылыми алаң болып табылады. Журнал жылына төрт рет жарық көреді. Журналда физиканың әртүрлі бағыттарындағы физикалық модельдердің іргелі қағидаларын және эксперименттік әдістерді тереңірек түсінуге ықпал ететін түпнұсқа ғылыми мақалалар мен шолу мақалалары жарияланады. Басылым жоғары сапалы рецензиялау стандарттарын, қатаң редакциялық талаптарды және ашық ғылым қағидаттарын ұстанады, жарияланған зерттеулердің қолжетімділігі мен ғылыми адалдығын қамтамасыз етеді. Сараптамалық бағалау процесі: Алғашқы рецензиялау: шамамен 2 апта Рецензиялау саясаты: сараптамалық бағалауды екі жақты жасыру Сараптамалық бағалау кезеңі: 8 аптаға дейін Қабылдау деңгейі: 38% Индекстеу және деректер базалары: Clarivate Web of Science Crossref DOAJ ROAD Wikidata SUDOC Committee for Quality Assurance in Science and Higher Education of the Ministry of Science and Higher Education of the Republic of Kazakhstan EZB Мақсаты мен міндеттері «ҚазҰУ Хабаршысы. Физика сериясы» журналы – іргелі және қолданбалы физиканың дамуына айтарлықтай үлес қосатын түпнұсқа зерттеулер мен шолу мақалаларын жариялайтын рецензияланған академиялық журнал. Журнал физикалық ғылымдардағы өзекті мәселелерді, соның ішінде пәнаралық зерттеулер мен физикалық әдістер мен модельдерді ғылым мен техникада қолдануды қарастыратын теориялық, есептеу және эксперименттік зерттеулер үшін халықаралық платформа ұсынады. Мақалалар келесі ғылыми бағыттар бойынша жарияланады: ✔ Теориялық физика. Ядролық және бөлшектер физикасы. Астрофизика ✔ Плазма физикасы ✔ Конденсацияланған күй физикасы және материалтану. Наноғылым ✔ Жылу физикасы және теориялық жылу техникасы ✔ Бейсызық физика. Радиофизика ✔ Физикалық білім беру және физиканы оқыту әдістемесі, әсіресе жоғары білім беру жүйесінде физика, инженерия және сабақтас STEM бағыттары бойынша мамандар даярлауға бағытталған зерттеулер. Неліктен «ҚазҰУ Хабаршысы. Физика сериясы» журналында жариялану тиімді? Халықаралық баспа стандарттарына сәйкестік – журнал COPE, ICMJE ұсынымдарын және академиялық адалдық қағидаттарын, соның ішінде рецензиялау мен баспа саясатының ашықтығын ұстанады. Халықаралық редакциялық алқа – құрамына әртүрлі елдердің жетекші сарапшылары енген, бұл жоғары сапалы әрі жан-жақты рецензиялау процесін қамтамасыз етеді. Қатаң рецензиялау жүйесі – әрбір қолжазба кемінде екі тәуелсіз сарапшының қатысуымен қос соқыр рецензиялаудан өтеді. Creative Commons лицензиясы – мақалалар Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International (CC BY-NC 4.0) лицензиясы негізінде жарияланады. Бұл лицензия материалдарды коммерциялық емес мақсаттарда таратуға және бейімдеуге авторлар мен бастапқы дереккөзге тиісті сілтеме жасалған жағдайда рұқсат береді. DOI беру – әрбір жарияланған мақалаға дұрыс дәйексөз келтіруді және ұзақ мерзімді қолжетімділікті қамтамасыз ететін бірегей цифрлық идентификатор (DOI) беріледі. Ашық қолжетімділік моделі – Gold Open Access үлгісі қолданылады. Жариялау ақысы (APC) – 60 000 ₸. Барлық мақалалар жарияланғаннан кейін еркін қолжетімді болады. Плагиатқа тексеру – барлық қолжазбалар жариялауға қабылданғанға дейін арнайы бағдарламалар арқылы міндетті түрде плагиатқа тексеріледі. Авторларды қолдау – редакция халықаралық талаптарға сәйкес мақалаларды рәсімдеуге (IMRAD құрылымы, әдебиеттер тізімі, метадеректер) әдістемелік көмек көрсетеді. Ашық ғылыми коммуникация – мақалалардың толық мәтіндерінің ашық қолжетімділігі ғылыми нәтижелердің көрінуі мен дәйексөзделу деңгейінің артуына ықпал етеді. Журнал физика саласындағы іргелі және қолданбалы білімнің дамуына ықпал етуді мақсат етеді және іргелі ғылымды нақты технологиялық жетістіктермен байланыстыратын зерттеулерді қолдайды. Мұндай зерттеулер ғылыми қауымдастықтың да, өнеркәсіптік практиканың да дамуына оң әсер етеді.
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
Гарднердің интеллект теориясы бойынша студенттердің интеллект түрлері мен жалпы физикадағы оқу жетістіктері арасындағы байланыс
<span lang="RU" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Calibri Light',sans-serif; mso-ascii-theme-font: major-latin; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: major-latin; mso-bidi-theme-font: major-latin; color: black; mso-themecolor: text1; mso-font-kerning: 0pt; mso-ligatures: none; mso-ansi-language: RU; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA; mso-no-proof: yes;">Ұсынылған мақалада Г.Гарднер көптік интеллект теориясына сәйкес жіктелген студенттердің интеллект түрлерінің жалпы физикадағы акдемиялық көрсеткіштеріне әсері қарастырылады. Зертеуге «Интеллектуалды басқару жүйелері» білім беру бағдарламасы бойынша білім алып жатқан бакалавриатта оқитын 58 бірінші курс студенттері қатысты. Тест арқылы анықталған интеллект типіне байланысты студенттер үш топқа бөлінді: <span lang="EN-US" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Calibri Light',sans-serif; mso-ascii-theme-font: major-latin; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: major-latin; mso-bidi-theme-font: major-latin; color: black; mso-themecolor: text1; mso-font-kerning: 0pt; mso-ligatures: none; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA; mso-no-proof: yes;">Hard<span lang="EN-US" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Calibri Light',sans-serif; mso-ascii-theme-font: major-latin; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: major-latin; mso-bidi-theme-font: major-latin; color: black; mso-themecolor: text1; mso-font-kerning: 0pt; mso-ligatures: none; mso-ansi-language: RU; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA; mso-no-proof: yes;"> <span lang="EN-US" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Calibri Light',sans-serif; mso-ascii-theme-font: major-latin; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: major-latin; mso-bidi-theme-font: major-latin; color: black; mso-themecolor: text1; mso-font-kerning: 0pt; mso-ligatures: none; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA; mso-no-proof: yes;">Skills<span lang="RU" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Calibri Light',sans-serif; mso-ascii-theme-font: major-latin; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: major-latin; mso-bidi-theme-font: major-latin; color: black; mso-themecolor: text1; mso-font-kerning: 0pt; mso-ligatures: none; mso-ansi-language: RU; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA; mso-no-proof: yes;">, <span lang="EN-US" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Calibri Light',sans-serif; mso-ascii-theme-font: major-latin; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: major-latin; mso-bidi-theme-font: major-latin; color: black; mso-themecolor: text1; mso-font-kerning: 0pt; mso-ligatures: none; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA; mso-no-proof: yes;">Soft<span lang="EN-US" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Calibri Light',sans-serif; mso-ascii-theme-font: major-latin; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: major-latin; mso-bidi-theme-font: major-latin; color: black; mso-themecolor: text1; mso-font-kerning: 0pt; mso-ligatures: none; mso-ansi-language: RU; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA; mso-no-proof: yes;"> <span lang="EN-US" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Calibri Light',sans-serif; mso-ascii-theme-font: major-latin; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: major-latin; mso-bidi-theme-font: major-latin; color: black; mso-themecolor: text1; mso-font-kerning: 0pt; mso-ligatures: none; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA; mso-no-proof: yes;">Skills<span lang="RU" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Calibri Light',sans-serif; mso-ascii-theme-font: major-latin; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: major-latin; mso-bidi-theme-font: major-latin; color: black; mso-themecolor: text1; mso-font-kerning: 0pt; mso-ligatures: none; mso-ansi-language: RU; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA; mso-no-proof: yes;"> және <span lang="EN-US" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Calibri Light',sans-serif; mso-ascii-theme-font: major-latin; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: major-latin; mso-bidi-theme-font: major-latin; color: black; mso-themecolor: text1; mso-font-kerning: 0pt; mso-ligatures: none; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA; mso-no-proof: yes;">Hybrid<span lang="EN-US" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Calibri Light',sans-serif; mso-ascii-theme-font: major-latin; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: major-latin; mso-bidi-theme-font: major-latin; color: black; mso-themecolor: text1; mso-font-kerning: 0pt; mso-ligatures: none; mso-ansi-language: RU; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA; mso-no-proof: yes;"> <span lang="EN-US" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Calibri Light',sans-serif; mso-ascii-theme-font: major-latin; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: major-latin; mso-bidi-theme-font: major-latin; color: black; mso-themecolor: text1; mso-font-kerning: 0pt; mso-ligatures: none; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA; mso-no-proof: yes;">Hard<span lang="RU" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Calibri Light',sans-serif; mso-ascii-theme-font: major-latin; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: major-latin; mso-bidi-theme-font: major-latin; color: black; mso-themecolor: text1; mso-font-kerning: 0pt; mso-ligatures: none; mso-ansi-language: RU; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA; mso-no-proof: yes;">/<span lang="EN-US" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Calibri Light',sans-serif; mso-ascii-theme-font: major-latin; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: major-latin; mso-bidi-theme-font: major-latin; color: black; mso-themecolor: text1; mso-font-kerning: 0pt; mso-ligatures: none; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA; mso-no-proof: yes;">Soft<span lang="EN-US" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Calibri Light',sans-serif; mso-ascii-theme-font: major-latin; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: major-latin; mso-bidi-theme-font: major-latin; color: black; mso-themecolor: text1; mso-font-kerning: 0pt; mso-ligatures: none; mso-ansi-language: RU; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA; mso-no-proof: yes;"> <span lang="EN-US" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Calibri Light',sans-serif; mso-ascii-theme-font: major-latin; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: major-latin; mso-bidi-theme-font: major-latin; color: black; mso-themecolor: text1; mso-font-kerning: 0pt; mso-ligatures: none; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA; mso-no-proof: yes;">Skills<span lang="RU" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Calibri Light',sans-serif; mso-ascii-theme-font: major-latin; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: major-latin; mso-bidi-theme-font: major-latin; color: black; mso-themecolor: text1; mso-font-kerning: 0pt; mso-ligatures: none; mso-ansi-language: RU; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA; mso-no-proof: yes;">. Жіктеу негізі ретінде Гарднер бойынша белгілі бір интеллект түрінің басым болуына байланысты қалыптасатын жетекші дағдылар алынды. Әр топтың академиялық көрсеткіштері механика мен электр және магнетизм бөлімдері бойынша тест нәтижелерін пайдалану арқылы бағаланды. Талдау нәтижелері <span lang="EN-US" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Calibri Light',sans-serif; mso-ascii-theme-font: major-latin; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: major-latin; mso-bidi-theme-font: major-latin; color: black; mso-themecolor: text1; mso-font-kerning: 0pt; mso-ligatures: none; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA; mso-no-proof: yes;">Hard<span lang="EN-US" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Calibri Light',sans-serif; mso-ascii-theme-font: major-latin; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: major-latin; mso-bidi-theme-font: major-latin; color: black; mso-themecolor: text1; mso-font-kerning: 0pt; mso-ligatures: none; mso-ansi-language: RU; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA; mso-no-proof: yes;"> <span lang="EN-US" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Calibri Light',sans-serif; mso-ascii-theme-font: major-latin; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: major-latin; mso-bidi-theme-font: major-latin; color: black; mso-themecolor: text1; mso-font-kerning: 0pt; mso-ligatures: none; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA; mso-no-proof: yes;">Skills<span lang="RU" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Calibri Light',sans-serif; mso-ascii-theme-font: major-latin; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: major-latin; mso-bidi-theme-font: major-latin; color: black; mso-themecolor: text1; mso-font-kerning: 0pt; mso-ligatures: none; mso-ansi-language: RU; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA; mso-no-proof: yes;">-интелекті (логикалық-математикалық, натуралистік, кинестетикалық) басым студенттердің ең жоғары нәтижелерді көрсеткенін (орташа балл – 93,3%) көрсетті, ал <span lang="EN-US" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Calibri Light',sans-serif; mso-ascii-theme-font: major-latin; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: major-latin; mso-bidi-theme-font: major-latin; color: black; mso-themecolor: text1; mso-font-kerning: 0pt; mso-ligatures: none; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA; mso-no-proof: yes;">Soft<span lang="EN-US" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Calibri Light',sans-serif; mso-ascii-theme-font: major-latin; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: major-latin; mso-bidi-theme-font: major-latin; color: black; mso-themecolor: text1; mso-font-kerning: 0pt; mso-ligatures: none; mso-ansi-language: RU; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA; mso-no-proof: yes;"> <span lang="EN-US" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Calibri Light',sans-serif; mso-ascii-theme-font: major-latin; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: major-latin; mso-bidi-theme-font: major-latin; color: black; mso-themecolor: text1; mso-font-kerning: 0pt; mso-ligatures: none; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA; mso-no-proof: yes;">Skill<span lang="RU" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Calibri Light',sans-serif; mso-ascii-theme-font: major-latin; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: major-latin; mso-bidi-theme-font: major-latin; color: black; mso-themecolor: text1; mso-font-kerning: 0pt; mso-ligatures: none; mso-ansi-language: RU; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA; mso-no-proof: yes;">-интеллект (тұлғааралық, тұлғаішілік, экзистенциалдық) және <span lang="EN-US" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Calibri Light',sans-serif; mso-ascii-theme-font: major-latin; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: major-latin; mso-bidi-theme-font: major-latin; color: black; mso-themecolor: text1; mso-font-kerning: 0pt; mso-ligatures: none; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA; mso-no-proof: yes;">Hybrid<span lang="EN-US" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Calibri Light',sans-serif; mso-ascii-theme-font: major-latin; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: major-latin; mso-bidi-theme-font: major-latin; color: black; mso-themecolor: text1; mso-font-kerning: 0pt; mso-ligatures: none; mso-ansi-language: RU; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA; mso-no-proof: yes;"> <span lang="EN-US" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Calibri Light',sans-serif; mso-ascii-theme-font: major-latin; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: major-latin; mso-bidi-theme-font: major-latin; color: black; mso-themecolor: text1; mso-font-kerning: 0pt; mso-ligatures: none; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA; mso-no-proof: yes;">Hard<span lang="RU" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Calibri Light',sans-serif; mso-ascii-theme-font: major-latin; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: major-latin; mso-bidi-theme-font: major-latin; color: black; mso-themecolor: text1; mso-font-kerning: 0pt; mso-ligatures: none; mso-ansi-language: RU; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA; mso-no-proof: yes;">/<span lang="EN-US" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Calibri Light',sans-serif; mso-ascii-theme-font: major-latin; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: major-latin; mso-bidi-theme-font: major-latin; color: black; mso-themecolor: text1; mso-font-kerning: 0pt; mso-ligatures: none; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA; mso-no-proof: yes;">Soft<span lang="EN-US" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Calibri Light',sans-serif; mso-ascii-theme-font: major-latin; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: major-latin; mso-bidi-theme-font: major-latin; color: black; mso-themecolor: text1; mso-font-kerning: 0pt; mso-ligatures: none; mso-ansi-language: RU; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA; mso-no-proof: yes;"> <span lang="EN-US" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Calibri Light',sans-serif; mso-ascii-theme-font: major-latin; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: major-latin; mso-bidi-theme-font: major-latin; color: black; mso-themecolor: text1; mso-font-kerning: 0pt; mso-ligatures: none; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA; mso-no-proof: yes;">Skills<span lang="RU" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Calibri Light',sans-serif; mso-ascii-theme-font: major-latin; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: major-latin; mso-bidi-theme-font: major-latin; color: black; mso-themecolor: text1; mso-font-kerning: 0pt; mso-ligatures: none; mso-ansi-language: RU; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA; mso-no-proof: yes;"> типтерге жататын студенттер (лингвистикалық, музыкалық, визуалды-кеңістіктік) салыстырмалы түрде төмен академиялық көрсеткіштерге ие болды. Зерттеу қорытындылары оқу үдерісін ұйымдастыруда және сараланған оқыту әдістерін әзірлеуде білім алушылардың когнитивтік бейінін ескерудің маңыздылығын көрсетеді.
Авторлық құқық (c) 2026 Хабаршы. Физика сериясы
Бинарлы газ қоспаларындағы механикалық тепе-теңдік тұрақтылығына температураның әсерін сандық модельдеу
Бұл жұмыс Ar–N₂ жүйесін мысалға ала отырып, гравитациялық өрістегі бинарлы газ қоспаларында температураның механикалық тепе-теңдік тұрақтылығына және массаалмасу сипатына әсерін зерттеуге арналған. Бұл жұмыс екі колбалы аппаратта газдардың изотермдік араласуын қарастырады, онда молекулалық массалары әртүрлі компоненттердің өзара диффузиясы кезінде тығыздықтың тұрақсыз концентрациялық стратификациясының пайда болуы механикалық тепе-теңдіктің бұзылуына әкеледі. Зерттеудің негізгі мақсаты – әртүрлі қысымдарда диффузия-конвективті массаалмасу режимдерінің қалыптасуы мен дамуында температураның рөлін анықтау. Осы мақсатта компонент тасымалдау теңдеулері мен SST k–ω турбуленттік моделі қолданылған үшөлшемді кеңістіктегі ANSYS Fluent бағдарламалық пакетінде сандық модельдеу жүргізілді. Температура жүйенің тұрақтылығына өзара диффузия коэффициенттері мен қоспаның массаалмасу қасиеттерінің өзгеруі арқылы әсер ететін сыртқы параметр ретінде қарастырылады. Бинарлы газ қоспасында механикалық тепе-теңдіктің тұрақтылығына температура шешуші фактор екені анықталды. Температураның көтерілуі компоненттердің диффузиялық қозғалғыштығының артуына байланысты концентрацияға негізделген гравитациялық конвекцияның әлсіреуіне әкеледі, бұл жүйенің тұрақтылық шекарасына жақын жерде тұрақталуында да, дамыған конвекция аймағында конвекциялық тасымалдаудың салыстырмалы тиімділігінің төмендеуінде де көрініс табады. Сандық модельдеу араласу процесінің уақыт бойынша динамикасын қалпына келтіруге және эксперименттік өлшеулерге қолжетімсіз конвективті құрылымдардың эволюциясын анықтауға мүмкіндік берді. Алынған нәтижелер эксперименттік деректермен жақсы сәйкес келеді және бинарлы газ жүйелерінде диффузия-конвекциялық процестерді температуралық бақылау жөніндегі түсінікті кеңейтеді.
Thermal Physics and Theoretical Thermal Engineering
Шынайы кездейсоқ сан генераторларында пайдалану үшін қоршаған ортадағы термалық флюктуацияларды сипаттау
Кездейсоқ сандарды генерациялау қауіпсіз байланыс, деректерді қорғау және криптография үшін өте маңызды. Дегенмен, кванттық кездейсоқ сандар генераторлары (QRNG) кванттық белгісіздікке сүйенсе де, қоршаған орта деректері шынымен кездейсоқ сандарды генерациялау үшін кездейсоқтықтың практикалық көздері ретінде де қызмет ете алады. Температура, ылғалдылық және жел жылдамдығы сияқты қоршаған орта деректері уақыт өте келе үздіксіз өзгергіштікті көрсетеді; бұл ауытқулар ауа райының күрделі мінез-құлқынан туындайды. Бұл мақалада кездейсоқ биттерді генерациялау үшін Пәкістандағы, Карачидегі және Хайдарабадтағы екі метеорологиялық станцияда жиналған температура деректері пайдаланылады. Тәуліктік температура мәндері орташа мәнге негізделген шекті есептеу әдісін қолдана отырып, екілік тізбектерге түрлендіріледі, содан кейін ауытқу мен корреляцияны азайту үшін фон Нейман экстракторымен кейінгі өңдеу жүргізіледі. Генерацияланған кездейсоқ биттердің сапасы Шеннон энтропиясы, Gzip, Bzip2 және LZMA алгоритмдерін қолдана отырып, шығынсыз сығымдау сынағы, NIST SP 800-22 статистикалық сынақ жиынтығы және автокорреляциялық талдау арқылы бағаланады. Нәтижелер дұрыс өңделген температураға негізделген энтропия кездейсоқтықты тексеру және қауіпсіздік зерттеулеріне қолайлы статистикалық тұрғыдан пайдалы кездейсоқ тізбектерді жасай алатынын көрсетеді.
Перлиттен сұйық радиоактивті қалдықтар имитаторының төмен температуралық десорбциясы: температураның және үрлеудің ТГА/ДСК-МС деректері бойынша әсері
Жұмыста М100 маркалы кеңейтілген перлиттің (ЖШС «UNION PERLITE», Қазақстан Республикасы) сұйық радиоактивті қалдықтар (СРҚ) имитаторымен сорбент:ерітінді = 1:6 массалық қатынасында сіңірілген үлгілерінің десорбциялық сипаттамаларын кешенді зерттеу нәтижелері ұсынылған. Зерттеулер ТГА/ДСК-МС әдісімен «ТиГрА» қондырғысында 40 және 70 °C температураларда 24 сағат бойы ұстап тұру арқылы изотермиялық режимде, екі нұсқада: газ ағынынсыз және құрғақ ауа ағынында (50 мл/мин) жүргізілді. Десорбцияның тек физикалық сипатта болатыны және үлгінің бастапқы массасының шамамен 51%-ын құрайтын еркін судың булануымен шартталатыны анықталды, бұл СРҚ имитаторымен енгізілген су үлесіне сандық тұрғыдан сәйкес келеді. Температураны 40-тан 70 °C-қа дейін арттыру стационарлық күйге жету уақытын 4,6 есе қысқартады (газ ағынынсыз 9,2-ден 2,0 сағатқа дейін; ал газ ағыны кезінде 9,4-тен 1,8 сағатқа дейін), ал зертханалық газдық ағын жағдайында кинетикаға елеусіз әсер етеді (70 °C-та <10% жеделдеу). Масс-спектрометриялық талдау органикалық және бейорганикалық ұшпа қосылыстардың бөлінбейтінін, тек су буының (басым сигнал m/z = 18) тіркелетінін көрсетті. ДСК-деректерінде экзо- немесе эндотермиялық әсерлер байқалмады. Алынған нәтижелер зерттелген перлиттің химиялық және термиялық инерттілігін, сондай-ақ оның СРҚ-ты төмен температурада кептіру және уақытша сақтау технологияларында қолдану перспективалылығын растайды.
Condensed Matter Physics and Materials Science Problems. NanoScience
Бетті модификациялаудың плазмалық технологияларын қолдану арқылы медициналық құралдар мен имплантаттар өндірісін дамытудың заманауи тенденциялары
Мақалада медициналық құралдар мен имплантаттарды дайындау технологияларын дамытудың заманауи үрдістеріне шолу жасалып, цифрлық жобалауды енгізуге, аддитивті өндіріс технологияларына және беткі инженерия әдістеріне, соның ішінде плазмалық технологияларды қолдануға баса назар аударылады. Шолудың мақсаты медициналық имплантаттарды өндірудің инновациялық технологияларын клиникалық тәжірибеге кеңінен енгізуді тежейтін негізгі шектеулерді айқындау және заманауи технологиялық тәсілдерді жүйелі талдау. Дәстүрлі механикалық өңдеуден дербестендірілген және функционалдық бағдарланған өндіріске дейінгі өндірістік әдістердің эволюциясы қарастырылған. Үшөлшемді модельдеу, металл және полимерлік конструкцияларды 3D басып шығару, имплантаттар бетінің плазмалық және ионды-плазмалық модификациясы, сондай-ақ роботтандырылған хирургиялық платформалар және осы озық технологиялардың үйлесімі саласындағы жетістіктер талданған. Термиялық плазмалық бүрку ерекшеліктеріне, плазмалық бүрку параметрлерінің медициналық бұйымдар беттерінің микроқұрылымы мен қасиеттеріне әсер ету заңдылықтарына, сондай-ақ медициналық бұйымдарды дайындаудың біріктірілген технологияларын енгізудің технологиялық шектеулеріне ерекше көңіл бөлінген. Атап айтқанда, аддитивті өндіріс сапасының вариабельдігі, материалдарды сертификаттау күрделілігі, дербестендірілген медициналық бұйымдарға арналған бірыңғай стандарттардың болмауы мәселелері қарастырылады. Қазіргі ғылыми деректерді жинақтау және талдау медициналық құралдар мен имплантаттардың беттерін плазмалық технологиялар арқылы модификациялау саласындағы инновациялық тәсілдерді енгізу тиімділігін арттыру және одан әрі зерттеу бағыттарын айқындауға мүмкіндік береді.
Квадрупольдік деформацияланған ықшам объектілер маңындағы жұқа аккрециялық дискілердің геометриялық құрылымы және оптикалық кескіні
Бұл жұмыста q-метрикамен сипатталатын ықшам объектілер айналасындағы геометриялық жұқа аккрециялық диск сақиналарының бақыланатын пішіні зерттелген. Қарастырылатын кеңістік-уақыт Шварцшильд геометриясының статикалық әрі осьтік симметриялы деформациясы болып табылады, мұнда өлшемсіз <!-- [if gte msEquation 12]><m:oMath><m:r>q</m:r></m:oMath><![endif]--> <!-- [if gte vml 1]><v:shapetype id="_x0000_t75" coordsize="21600,21600" o:spt="75" o:preferrelative="t" path="m@4@5l@4@11@9@11@9@5xe" filled="f" stroked="f"> <v:stroke joinstyle="miter"/> <v:formulas> <v:f eqn="if lineDrawn pixelLineWidth 0"/> <v:f eqn="sum @0 1 0"/> <v:f eqn="sum 0 0 @1"/> <v:f eqn="prod @2 1 2"/> <v:f eqn="prod @3 21600 pixelWidth"/> <v:f eqn="prod @3 21600 pixelHeight"/> <v:f eqn="sum @0 0 1"/> <v:f eqn="prod @6 1 2"/> <v:f eqn="prod @7 21600 pixelWidth"/> <v:f eqn="sum @8 21600 0"/> <v:f eqn="prod @7 21600 pixelHeight"/> <v:f eqn="sum @10 21600 0"/> </v:formulas> <v:path o:extrusionok="f" gradientshapeok="t" o:connecttype="rect"/> <o:lock v:ext="edit" aspectratio="t"/> </v:shapetype><v:shape id="_x0000_i1025" type="#_x0000_t75" style='width:6pt; height:12.75pt'> <v:imagedata src="file:///C:/Users/Akmaral/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image001.png" o:title="" chromakey="white"/> </v:shape><![endif]--> параметрі гравитациялық өрістегі квадрупольдік үлесті сипаттайды. Фотондардың қозғалысы Гамильтондық түрде жазылып, алыстағы бақылаушыдан экваторлық диск жазықтығына қарай сәулелерді кері қадағалау әдісі арқылы сандық түрде есептелді. Кескіндер төрт бекітілген сәуле шығару радиусы үшін құрылып, Шварцшильд шегімен салыстырылды. <!-- [if gte msEquation 12]><m:oMath><m:r>q</m:r><m:r><m:rPr><m:scr m:val="roman"/><m:sty m:val="p"/></m:rPr>=</m:r><m:r>0</m:r></m:oMath><![endif]--> <!-- [if gte vml 1]><v:shape id="_x0000_i1025" type="#_x0000_t75" style='width:27pt;height:12.75pt'> <v:imagedata src="file:///C:/Users/Akmaral/AppData/Local/Temp/msohtmlclip1/01/clip_image003.png" o:title="" chromakey="white"/> </v:shape><![endif]--> үшін есептеу көлбеу Шварцшильд дискісі үшін изо-радиалды қисықтардың күтілетін ретін қайталайды. Бірдей бақылаушы позициясы және бірдей координаталық сәулелену радиустары үшін оң деформация көрінетін қисықтарды сәл үлкенірек етеді, ал теріс деформация оларды ықшам етеді. Бұл айырмашылық дискінің ішкі сақинасы үшін айқынырақ байқалады, себебі сәйкес фотондар ықшам объектіге анағұрлым жақын аймақтар арқылы өтеді. Алынған нәтижелер тіпті орташа квадрупольдік деформацияның өзі жұқа диск кескінінде байқалатын геометриялық із қалдыра алатынын көрсетеді. Сонымен қатар біз осы анықтамалық сақиналар үшін гравитациялық қызыл ығысуды бағалап, ақ ергежейлінің ықшамдылық параметрін пайдалана отырып, беттік қызыл ығысудың салыстырмалы бағалауын ұсынамыз. Бұл салыстыру квадрупольдік параметрдің бірлікке жуық мәндерінде де әлсіз ықшам жұлдыздық конфигурациялар үшін беттік қызыл ығысуға енгізілетін түзету өте аз болатынын көрсетеді.
Theoretical Physics. Nuclear and Elementary Particle Physics. Astrophysics
Рентгендік микротомография және раман спектроскопиясы арқылы Ұрысай 2 керамикасының микроқұрылымдық-минералогиялық талдауы
Мақалада Алматы облысы (Қазақстан Республикасы) Жамбыл ауданындағы «Ұрысай-2» кешенінің бірнеше керамикалық фрагменттеріндегі ішкі қосындылардың кеңістіктік орналасуын, көлемінің таралуын және морфологиясын зерттеу үшін рентгендік компьютерлік томографияны (КТ) қолдану нәтижелері берілген. Томографиялық мәліметтер негізінде ішкі қосындыларды сегменттеу жүргізілді, ежелгі керамикалық үлгілердің түйіршік мөлшері есептелді. Қайта құрулар эквивалентті диаметрдің, ұзарудың және сфераның статистикалық таралуларын қамтамасыз ететін минералды қосындылардың сандық морфометриялық талдауына мүмкіндік берді. Нәтижелер елеулі технологиялық айырмашылықтарды анықтады: С-1 үлгісі ең үлкен және ең дұрыс емес қосындыларды қамтиды (орташа эквивалентті диаметрі ≈ 0,35 мм, орташа сфералық ≈ 0,90), ал С-2 және С-3 кішірек және біркелкі дәндерді көрсетеді (орташа эквиваленттік диаметрі 0,35 мм-ге дейін; 0,96), жақсырақ шыңдауды көрсетеді. Раман спектроскопиясы үлгілердің минералды фазаларын, соның ішінде кварц, альбит, кальцит, гематит, анатаза/рутил және магнетитті анықтады. С-2-де байқалған анатазаның рутилге айналуы тотықтырғыш жағдайында ~800 °C жоғары күйдіру температурасын көрсетеді. Археологиядан басқа, бұл тәсіл материалтанудағы кеуекті керамика мен композициялық материалдардың сандық сипаттамасының сенімді негізін қамтамасыз етеді.
Галактикалық BA аса алып жұлдыздардың тиімді температурасын калибрлеу
Бұл зерттеудің мақсаты орташа айырымдылықтағы спектроскопия мен көпжолақты спектрлік энергия таралуын талдауды біріктіру арқылы галактикалық көк аса алып жұлдыздардың үлкен таңдауы үшін біртекті тиімді температура шкаласын құру болып табылады. Таңдама B7-A0 спектрлік аралығындағы шамамен 140 жұлдызды қамтиды. Негізгі спектроскопиялық диагностикалық көрсеткіш ретінде температураға сезімтал He I λ4471 және Mg II λ4481 сызықтарының эквивалент ені қатынасы пайдаланылды. Атмосфералық параметрлері сенімді анықталған стандартты аса алып жұлдыздар негізінде эмпирикалық калибрлеу жасалып, алынған полиномдық тәуелділік бүкіл таңдама үшін тиімді температураларды анықтауға қолданылды. Спектроскопиялық бағалауларды тексеру мақсатында ультракүлгін, оптикалық, жақын инфрақызыл және орта инфрақызыл фотометрия деректері негізінде спектрлік энергия таралулары құрастырылып, жұлдыз атмосфераларының теориялық модельдерімен салыстырылды. Алынған нәтижелер қолданылған сызықтар қатынасының индексі зерттеліп отырған бүкіл диапазонда температураның тиімді бақылаулық индикаторы болып табылатынын және барлық бағдарламалық жұлдыздарды өзара үйлесімді бірыңғай температуралық шкалаға орналастыруға мүмкіндік беретінін көрсетеді. Спектрлік энергия таралуын талдау спектроскопиялық нәтижелерді растайды және алынған параметрлердің сәйкестігін тәуелсіз тексеру құралы ретінде қызмет етеді. Жұмыстың ғылыми жаңалығы әрбір нысан үшін атмосфераны толық егжей-тегжейлі модельдеуді қажет етпестен, үлкен бақылаулық таңдамаларға жарамды бірыңғай калибрлеу тәсілін әзірлеу және қолдану болып табылады. Алынған нәтижелер көк аса алып жұлдыздарды зерттеудің эмпирикалық негізін кеңейтеді және болашақтағы галактикалық әрі галактикадан тыс жұлдыздық зерттеулер үшін практикалық анықтамалық негіз ұсынады.
Кварцтағы платина тобы металдарының нанокластерлері мен наноқабықшаларының түзілуінің кванттық моделі: перколяциялық өткізгіштікті эксперименттік растау
Кварц кен орындарындағы платина тобы металдарының (ПТМ) нанокластерлері мен наноқабықшаларының түзілуінің кванттық моделі ұсынылған. Модель Rn ≈ 0,7–0,8 нм (Юров бойынша) сипаттамалық қалыңдығы бар кванттық беттік наноқабат тұжырымдамасына негізделген. Бұл наноқабатта электрондық күйлердің дискретизациясы, солитондық тасымалдау және беттік алдын ала балқу әсерлері үздіксіз ультражіңішке қабықшаларды тұрақтандыра алады. Модель ПТМ 66,5 ppm дейінгі мөлшерде нанометрлік масштабтағы наноқабықшалар мен нанокластерлер түрінде кездесетін Тақыр-Қалжыр кен орнына (Шығыс Қазақстан) қолданылған. Геохимиялық деректер полигенетикалық шығу тегін көрсетеді: Pd±Pt хлоридті кешендер түрінде гидротермалық тасымалдануы және Ir–Os механикалық денудациясы. Модельдің негізгі болжамы — нанокластерлер желісі арқылы перколяциялық өткізгіштік — электрогидравликалық ұсақтау нәтижелерімен сәйкес келеді: қарапайым кварц типтік морт траекториялар бойынша бұзылады, ал Тақыр-Қалжыр үлгілері жыртық ұяшықты құрылымдарға ыдырайды, бұл туннельдік/секірмелі тасымалдау үлесін көрсетеді.
NGC 7469 Сейферт галактикасының фотометриялық мониторингі
Бұл жұмыста 2025 жылдың қазанынан 2026 жылдың қаңтарына дейін Тянь-Шань астрономиялық обсерваториясында жүргізілген NGC 7469 Сейферт 1.5 галактикасының жаңа B, V және Rc фотометриялық бақылауларының нәтижелері ұсынылған. Зерттеудің негізгі мақсаты — 2024 жылдың соңында тіркелген айтарлықтай оптикалық жарылыстан кейін белсенді галактика ядросының (AGN) күйін бақылау болды. Бақылаулар 1 метрлік Carl Zeiss телескопының көмегімен жүргізіліп, 7″ апертураны қолдана отырып, дифференциалды ПЗС-фотометрия әдістерімен өңделді. Нәтижелер зерттеу кезеңінде галактиканың орташа V-шамасы шамамен 13,2–13,3 болатын салыстырмалы фотометриялық тұрақтылық күйінде қалғанын көрсетеді. Тіркелген айнымалылық амплитудасы ~ 0,12 mag құрады, бұл фотометриялық қателіктерден (σV ≈ 0,007) айтарлықтай асып түседі. Тарихи деректермен салыстыру 2024 жылғы жарықтылықтың жылдам өсуі тоқтағанымен, объект 2021 жылы байқалған минимумнан айтарлықтай жоғары жарықтылық деңгейінде тұрақталғанын көрсетеді. Бұл жоғарылаған күйдегі тұрақтылық ядроның жаңа белсенді фазасының сақталуын растайды. Алынған нәтижелер аккреция процестерінің циклін және LIRG жүйелеріндегі AGN мен айналадағы жұлдыз түзілу сақинасы арасындағы өзара әрекеттесуді түсіну үшін маңызды деректер береді.
WC-NiCr, Al₂O₃-NiCr және Cr₃C₂-NiCr металлокерамикалық жабындарының HVOF және детонациялық бүрку әдістерімен алынған жабындарының салыстырмалы талдауы
Жұмыста жоғары жылдамдықты газотермиялық (HVOF) және детонациялық бүрку әдістері арқылы алынған WC-NiCr, Cr₃C₂-NiCr және Al₂O₃-NiCr жүйелеріндегі металлокерамикалық жабындарды қалыптастыру технологияларына салыстырмалы талдау жүргізілді. Зерттеудің мақсаты-жабынды жағу технологиясының жабындардың микроқұрылымына, физика-механикалық және трибологиялық қасиеттеріне әсерін анықтау. Зерттеу барысында бастапқы ұнтақтардың морфологиясы мен жабындардың микроқұрылымы растарлық электрондық микроскопия (РЭМ) және энергиядисперсиялық спектроскопия (EDS) әдістерімен талданды. Микроқаттылық FISCHERSCOPE HM 2000 жүйесінде анықталды, ал трибологиялық сипаттамалар ASTM G133-95 және ASTM G99 стандарттарына сәйкес Anton Paar TRB³ трибометрінде «шар–диск» әдісі арқылы зерттелді. Бүрку әдісінің жабындардың құрылымы мен пайдалану сипаттамаларына елеулі әсер ететіні анықталды. Карбидті жүйелер (Cr₃C₂-NiCr және WC-NiCr) үшін HVOF әдісі тиімдірек болып табылады, себебі ол тығыз, ұсақдисперсті құрылымның қалыптасуын, қаттылықтың артуын және үйкеліс коэффициентінің төмендеуін қамтамасыз етеді. Ал Al₂O₃-NiCr оксидті жүйесі үшін детонациялық бүрку әдісі анағұрлым тиімді болып, жоғары қаттылық пен тұрақты трибологиялық сипаттамаларды қамтамасыз етеді. Алынған нәтижелер жабындардың құрамы мен пайдалану жағдайларына байланысты оларды қалыптастыру технологиясын ғылыми негізде таңдауға мүмкіндік береді.
Дейтрондардың 13С ядроларында әрекеттесуін зерттеу
Келесі қозған күйлер үшін 14.5 және 18 МэВ энергиясы үшін 13С ядроларында дейтрондардың серпімді емес шашырауының диффренциалдық қималары өлшенді: 3.09 МэВ (1/2+), 3.68 МэВ (3/2-) және 6.86 МэВ (5/2+). Эксперименттік деректер бұрыштардың кең диапазонында, массалар центрі жүйесіндегі 10°÷110°, жоғары бұрыштық ажыратылымдықпен алынды, бұл бұрыштық үлестірімдердің құрылымын егжей-тегжейлі зерттеуге мүмкіндік берді. 13С ядроларындағы дейтрондардың серпімді шашырауының бұрыштық таралуына талдау жасалды. Ядроның оптикалық моделі мен екі реттік фолдинг моделі арасындағы серпімді шашырауының сипаттамасын салыстыру жүргізілді. Екі реттік фолдинг модел тек үлкен берілген импульстарда өзін жақсы көрсетті. 13С(d,d)13С реакциясы үшін оптикалық потенциал (ОП) параметрлерінің систематикасы Ed=13÷18 МэВ энергия жипазонында, χ2-ті минимизациялау арқылы табылды. Таблыған параметрлер 13С ядроларындағы серпімді емес дейтрон шашырауының бұрыштық таралуын талдау үшін байланысқан арналар әдісі (БАӘ) аясында қолданылды. Серпімді емес дейтрон шашырауының талдау арқылы, әдеби деректерге сәйкес келетін, 13С ядросының төмен жатқан қозған күйлерінің деформация параметрлері есептелді.
Перовскит күн элементтерінің радиациялық төзімділігіне иондаушы және иондаушы емес энергия шығындарының әсері
Күн элементтерінің радиациялық төзімділігі — ғарышта және радиациялық жүктемесі жоғары ортада жұмыс істеу үшін аса маңызды параметр. Бұл жұмыста зарядталған бөлшектердің күн элементтері материалдарындағы энергия беруінің негізгі механизмдері қарастырылған: иондаушы энергия шығындары (IEL, Ionizing Energy Loss) және иондаушы емес энергия шығындары (NIEL, Non-Ionizing Energy Loss). Ерекше назар иондық жұмсақ кристалдық торы мен жұқа жұтқыш қабаты бар галогенидті перовскитті күн элементтеріне аударылды. Перовскиттердегі иондаушы әсерлер көп жағдайда қайтымды екені және метатұрақты заряд тұзақтарының түзілуімен байланысты екені көрсетілді. Ал иондаушы емес шығындар кристалдық тордың тұрақты ақауларының пайда болуына және фотоэлектрлік параметрлердің қайтымсыз деградациясына алып келеді. Жүргізілген талдау перовскитті күн элементтерінің ұзақ мерзімді радиациялық деградациясында NIEL-зақымдануларының шешуші рөл атқаратынын көрсетеді. Сонымен қатар электрондардың, протондардың және ауыр иондардың перовскит құрылымдарының белсенді қабатымен өзара әрекеттесуі қарастырылды. Перовскиттердің ақауларға жоғары төзімділігі өзін-өзі қалпына келтіру процестері мен иондардың миграциясы арқылы радиациялық әсерлерді ішінара өтейтіні атап өтілді. Алынған нәтижелер материал құрамын оңтайландыру және тұрақтылығын арттыру жағдайында перовскитті күн элементтерінің ғарыштық энергетикада қолдануға перспективалы екенін көрсетеді.